Hans van Maanen

Encyclopedie van misvattingen

Gezondheid

Het menselijk lichaam wordt elke zeven jaar vernieuwd

Onze lichaamslengte is gelijk aan onze spanwijdte

De mens bestaat voor negentig procent uit water

De mens heeft de grootste hersenen

De mens gebruikt slechts tien procent van zijn hersenen

De rechter hersenhelft is voor de creativiteit

Linkshandigen gaan eerder dood

Een slaapwandelaar mag niet worden gewekt
Een kind dat slaapwandelt mag je niet wekken, want dan raakt het psychisch beschadigd, zo wil het volksgeloof. Maar net zomin als het wakker maken tijdens het slapen, is het wekken uit een slaapwandeling schadelijk voor de geestelijke gezondheid. De slaapwandelaar is even gedesoriŽnteerd, maar al snel weer helemaal bij.
De opvatting dat slaapwandelaars nooit iets overkomt en dat ze nooit een ongeluk krijgen, is evenmin houdbaar. Slaapwandelende kinderen kunnen lelijk terechtkomen.
Slaapwandelen is niet zeldzaam bij kinderen, maar bij volwassenen komt het amper meer voor.

Slaapwandelen is uitgevoerd dromen
Vroeger dacht men dat slaapwandelen een soort 'motorisch dromen' was: de slaapwandelaar droomde, en tijdens de slaapwandeling voerde hij uit wat hij droomde. Dankzij het elektro-encefalogram weten we beter. Slaapwandelen gebeurt juist tijdens de diepe slaap, en niet tijdens REM-slaap wanneer we dromen. Slaapwandelaars kunnen zich het wandelen dan ook volstrekt niet herinneren (J. R. Hughes: Epilepsy and Behavior, dl. 11 (2007), p. 483).
Slaapwandelen is verwant met zogeheten 'nachtangst', waarbij een kind wakker lijkt, met de armen en benen slaat en schreeuwt, maar diep slaapt. Nachtangst herinnert een kind zich niet, een nachtmerrie wel.

Na een hersenschudding drie weken in het donker

De mens is qua zintuigen maar slecht bedeeld

Je voelt het als iemand naar je kijkt

'Subliminale reclame' werkt

We knipperen om de ogen nat te houden

Lezen in het donker bederft je ogen

Altijd een lamp aan achter de televisie

Worteltjes voorkomen nachtblindheid

Elektrisch lassen met contactlenzen is gevaarlijk

Bijziendheid kun je genezen door te oefenen

Als je op je stuitje valt, kun je blind worden

Niet zwemmen met oorontsteking

Haar kan in een nacht grijs worden door schrik of zorgen

Haar moet niet te vaak worden gewassen

Eens geschoren blijft scheren

Bij overledenen groeien de haren nog even door

Het is verstandig om eens per half jaar naar de tandarts te gaan

Voor elke smaak is er een gebiedje op de tong

Mensen herkennen vier smaken

Het kunnen oprollen van de tong is erfelijk

Van cosmetica krijg je acne

De huid moet ademen

Botten zijn van kalk

Een gecompliceerde beenbreuk is ingewikkeld

Kamperen in de herfst leidt tot reumatiek

Knakken is slecht voor je vingers

Wratten verdwijnen door spuug

Handen wassen voor het eten!

Handen wassen na het plassen!

Vitamine C voorkomt verkoudheid

Een koutje is zo gepakt
Talloos zijn de moeders die hun kind warm inpakken om te zorgen dat ze niet verkouden worden, en talloos de sportlieden die menen dat ze niet met natte haren de straat op moeten.
Plotselinge afkoeling van het lichaam heeft vrij zeker niets met verkoudheid te maken. Amerikaanse rekruten werden, om de proef op de som te nemen, de vrieskou ingestuurd: de helft van hen warm ingepakt, de anderen met niet veel meer dan een T-shirt. Ze bleven allemaal even lang in de kou en deden dezelfde exercities, maar in de laatste groep werden niet meer soldaten verkouden dan in de andere.
In andere experimenten uitgevoerd door de Common Cold Unit in het Engelse Salisbury werden mensen die urenlang bibberend in de kou hadden gestaan, niet vaker verkouden dan vergelijkbare mensen die binnen mochten blijven met een kopje thee (D. A. Tyrrell: Journal of Interferon Research, dl. 7 (1985), p. 443). In een groep vrijwilligers die onder een koude douche werden gezet tot ze klappertandden en vervolgens met het virus werden geÔnfecteerd, kwamen niet meer of minder verkoudheden voor dan in een controlegroep van mensen die geen koude douche hadden gekregen.
Toch staat als een paal boven water dat in de winter meer mensen verkouden zijn dan in de zomer, en dat mensen die veel in koelcellen werken, vaak verkouden zijn. In de winter is de lucht die wij inademen veel kouder dan in de zomer. De trilharen in de neus, die voor afvoer van slijm moeten zorgen, komen bij ongeveer 4 įC stil te liggen, waardoor de in het slijm gevangen indringers niet direct worden verwijderd. Bij kou draaien alle lichaamsprocessen wat langzamer, dus ook de afweer in de neus en keelholte. Virussen worden minder snel onschadelijk gemaakt, en het is zelfs denkbaar dat een besmetting die bij warm weer ongemerkt voorbij zou zijn gegaan, door de kou opeens kan toeslaan (R. Eccles en J. E. Wilkinson: Rhinology, dl. 53 (2015), p. 99).
Het is theoretisch mogelijk dat plotselinge afkoeling van het gehele lichaam ook een dergelijk effect heeft, maar dat wordt, zeggen Eccles en Wilkinson, weersproken door al genoemde experimenten. Al houden ze een wetenschappelijke slag om de arm: 'Meer onderzoek op dit terrein is nodig.'
In sommige landen doet de misvatting opgeld dat een ijsje of een koude frisdrank of koude voeten tot verkoudheid leiden.

Hand voor je mond als je niest

Niet zoenen bij verkoudheid

Stomen helpt bij verkoudheid

Antibiotica helpen bij verkoudheid

Snuit eens flink!

Bij koorts niet naar buiten

Koortsuitslag komt door koorts

Een blaasontsteking ontstaat door kou

Urine is steriel

Een vergrote prostaat geeft plasproblemen

Van zoenen krijg je aids

Van een wc-bril kun je een geslachtsziekte oplopen

Geen bloemen bij het ziekbed

Een roestige spijker is een infectiehaard

Voor een injectie altijd desinfectie

Van pfeiffer word je doodmoe

Antibioticakuur helemaal afmaken!

Een slangenbeet moet snel worden uitgezogen

Het hart zit links

Reanimeren is het hart herstarten

Je moet je bloedgroep weten

Slagaders vervoeren zuurstofrijk bloed

Bloedverdunners verdunnen het bloed

Van deodorant krijg je borstkanker

Vrouwen moeten regelmatig hun borsten controleren

Longen zijn hol

Bij inspanning doet je milt zeer

Groeipijnen komen van de groei

Blindedarmontsteking is een ontsteking van de blindedarm

Een maagzweer komt door opgekropte emoties

De maag krimpt door diŽten

De maag rammelt van de honger
Gerommel in de buik ontstaat niet in de maag, maar in de darmen. Na een maaltijd moeten de maag en de darmen af en toe worden ontdaan van etensresten, oude sappen, bacteriŽn en andere ongerechtigheden. Dat gebeurt door krachtige ritmische samentrekkingen, die het afval naar de uitgang duwen. Geleerden onderscheiden daarin drie fasen, en tijdens de laatste fase, als de darm vanaf de maag helemaal wordt schoongeveegd, zijn de samentrekkingen soms zo krachtig dat ze buiten hoorbaar zijn --- dan heet het dat 'de maag rammelt'.
Tijdens die derde fase, die ongeveer eens in het anderhalf uur optreedt, krijgt het brein een seintje dat de boel schoon is en het weer tijd wordt om te eten. Het is dus niet honger die de maag doet rammelen, maar de rammelende maag die het hongergevoel opwekt. Als de darmen kunstmatig tot rommelen worden aangezet, krijgen mensen direct honger, en bij patiŽnten die opeens geen eetlust meer hebben, ontbreekt fase III van het 'migrating motor complex' (J. Tack e.a.: Gut, dl. 65 (2016), p. 214).

Niet ontbijten is ongezond

Plantaardig vet is beter

Margarine levert minder calorieŽn dan roomboter

Een kilo lichaamsgewicht is 7000 kcal
Het is een ook door huisartsen veel gehanteerde vuistregel: om 1 kilo af te vallen, moet je 7000 kilocalorieŽn besparen.
Die regel 'miskent dynamische fysiologische aanpassingen aan het lichaamsgewicht die zowel ruststofwisseling als energiekosten van beweging beÔnvloeden,' schreef onderzoeker Kevin Hall in 2011 in The Lancet (dl. 378, p. 826), en de meeste voedingsonderzoekers zijn het inmiddels wel met hem eens.
De regel is veel te optimistisch: het meetorsen en onderhouden van overgewicht kost zoveel energie, dat daarmee in de tellingen rekening moet worden gehouden. Naarmate er meer kilo's verdwijnen, is navenant minder energie nodig. Het scheelt behoorlijk: iemand die 500 kcal per dag uitspaart, is na een jaar niet 23 kilo kwijt, zoals de vuistregel wil, maar hooguit de helft. De andere helft kost daarna ruim twee jaar. De winst van energiebesparing is dus veel kleiner dan veelal wordt aangenomen --- afvallen is zeker tweemaal zo moeilijk als we vroeger dachten.

JojoŽn is nog slechter dan lijnen

Wie aan z'n cholesterol moet denken, mag geen eieren

Een bruin ei is beter dan een wit

Een ei moet schrikken

Melk is goed voor elk

Melk is slecht voor elk

Van onrijpe appels krijg je buikpijn

Ontdooide diepvriesmaaltijden mogen niet opnieuw worden ingevroren

Het beste van de aardappel zit vlak onder de schil

Van patat krijg je pukkels

Van Chinees eten krijg je het 'Chinese-restaurantsyndroom'

In spinazie zit veel ijzer
Niets ten nadele van Popeye, maar in spinazie zit helemaal niet bijzonder veel ijzer. In 100 gram bereide spinazie zit ongeveer 1,3 milligram ijzer, dat is evenveel als in doperwten en kousenband. Sla en snijbiet bevatten 4 milligram ijzer per 100 gram, peterselie 10 milligram (maar daar gebruik je weer minder van). Wie meent sterk te worden van ijzer, kan beter worst eten: het ijzergehalte van vlees is ongeveer gelijk aan dat van spinazie, maar in worst en vlees zit het in een vorm die voor mensen gemakkelijker is op te nemen.
In appelstroop zit eveneens veel ijzer. Dat is geen verdienste van de appels, maar van suikerbieten: appelstroop is ingekookt sap van bieten op smaak gebracht met ingekookt sap van appels.
Dat spinazie zo'n goede naam heeft, komt --- zo staat steevast in de wetenschappelijke literatuur --- door een fout van de eerste onderzoekers, rond 1870, naar het mineralengehalte van verschillende voedingsstoffen: zij zetten de komma bij spinazie een plaats te veel naar rechts. Ook dat is onzin. Inmiddels weten we hoe het ongeveer gegaan is, dankzij speurwerk van met name Bonnie Taylor-Blake, Mike Sutton (Internet Journal of Criminology, maart 2010 (pdf)) en Jan Willem Nienhuys (Skepsis blog, maart 2011).
Aan het eind van de negentiende eeuw raakten vooral Duitse onderzoekers geÔnteresseerd in de vraag wat er precies in groenten en fruit zat. Een van hen was Emil von Wolff, hij kwam na verschillende metingen en bronnenraadpleging tot een schatting van 386 milligram ijzer per 100 milligram droge bestanddelen. In 1892 wordt de moderne waarde, rond de 40 milligram per 100 gram, voor het eerst gepubliceerd --- Wolff zat er dus een factor 10 naast. Makkelijk is de exacte bepaling echter niet, want later duiken nog allerlei andere waarden op, waarbij de auteurs steeds de nodige slagen om de arm houden.
Het kommaverhaal lijkt in de wereld te zijn geholpen door de voedingsdeskundige Alfred Bender, tijdens zijn intreerede als hoogleraar in Londen in 1972. Na enige verwijzingen naar de oudere Duitse literatuur merkt Bender op dat 'spinazie zijn roep wellicht te danken heeft aan een verkeerd geplaatste komma'. In latere artikelen dist hij de anekdote graag nog eens op, en tien jaar later is hij er in zijn leerboek zelf in gaan geloven: 'Het idee kan worden herleid tot een overschrijffout in 1870, waarbij een komma verkeerd werd gezet' (Nutrition for medical students, Chichester 1982).
Academische vleugels kreeg het verhaal toen de Britse onderzoeker Terry Hamblin het (weer zonder verdere bronvermelding) doorvertelde in het medische tijdschrift BMJ --- zij het in het altijd wat lichtvoetige kerstnummer (dl. 283 (1981), p. 1671). 'Als een artikel met misleidende informatie eenmaal is gepubliceerd, is het vrijwel onmogelijk citaties te voorkomen,' voegde hij eraan toe.
En om het verhaal rond te maken: Popeye zelf dacht aanvankelijk niet dat spinazie hem kracht gaf door ijzer, maar door vitamine A.

Spinazie mag je niet opwarmen

Zalmforel is een luxe forel

Rood vlees is bloederig

Vlees moet eerst dichtschroeien

Patť komt van ganzenlevers

Quorn is plantaardig

Van een lintworm word je broodmager

Geen koud water drinken als je bezweet bent

We moeten acht glazen water per dag drinken

Twee glazen rode wijn per dag is gezond

Bier op wijn schenkt venijn

Van drank krijg je een drankneus

Indianen kunnen slecht tegen alcohol

Een slaapmutsje helpt slapen

Koffie werkt ontnuchterend

Beter thee dan koffie voor het slapen

Van koffie krijg je hoge bloeddruk

Kauwgom nooit doorslikken!

Zoete drop verhoogt de bloeddruk niet

Van drop word je impotent

Van spijkerbroeken word je onvruchtbaar

Sperma komt uit de zaadballen

Zaad overleeft maar een paar dagen

Eieren zijn goed voor de potentie

Mannen worden impotent als ze de bof krijgen

Mannen hebben een penopauze

Grote voeten, grote piemel

De vagina zit van buiten

Vrouwen hebben een g-plekje

Ongesteldheid heeft met de maan te maken

Vrouwen kennen hun cyclus

Vrouwen weten wanneer ze ovuleren

Samenlevende vrouwen gaan op den duur tegelijk menstrueren

Vrouwen verzuimen meer dan mannen, maar dat komt door de ongesteldheid

Bij ontmaagding hoort bloedverlies

Van de eerste keer kun je niet zwanger worden

Met mikken meer kans

Mensen kunnen bij de geslachtsdaad aan elkaar vast komen te zitten

Een spiraaltje maakt onvruchtbaar

Orale anticonceptie is een moderne uitvinding

Van de pil word je dik

Een zaadcel met een Y-chromosoom zwemt sneller

Vrouwen voelen het direct als ze zwanger zijn

Tijdens borstvoeding is bevruchting onmogelijk

De keizersnede is naar Julius Caesar genoemd
Veel dokters menen dat Julius Caesar in juli 100 v.Chr. via de keizersnede ter wereld is gekomen --- in medisch Latijn heet de keizersnede 'sectio caesarea'. Het is erg onwaarschijnlijk: de noodgreep werd in die tijd begrijpelijkerwijs uitgesteld tot de zwangere was overleden, en het staat wel vast dat Caesars moeder ten tijde van de Gallische veldtochten nog leefde.
Plinius schrijft in Historia naturalis (VII, 9) dat 'de eerste van de Caesars zo werd genoemd omdat hij na een snede in zijn moeders buik werd verlost'. Julius was wel de beroemdste, maar niet de eerste van de Caesars; commentatoren twisten over de vraag op welke voorvader Plinius doelde. Bovendien is hier, volgens de Dictionary of Greek and Roman biography and mythology (Boston 1849), 'ongetwijfeld' sprake van foutieve etymologie: het gaat niet om het woord caedere (hakken, snijden) maar om caesaris (dik hoofdhaar).
De medische wetenschap achtte het onmogelijk dat een zwangere de ingreep zou overleven, totdat de Franse arts FranÁois Rousset een boekje publiceerde waarin hij een aantal geslaagde operaties beschreef: Nouveau traitť de l'hysterotomotokie (Parijs 1581). Hij werd, zoals hijzelf al verwachtte, door de gevestigde orde weggehoond, mede omdat de eerste operaties volgens zijn instructies een totale mislukking waren. Rousset gebruikte voor deze wijze van verlossing de term enfantement cťsarienne; de ingreep zelf heette al snel 'keizerlijke snede'.
Pas aan het eind van de negentiende eeuw kwam, vooral door verbeterde chirurgische technieken, het overlevingspercentage voor moeder en kind boven de twintig procent (F. Pottiee-Sperry: Histoire des Sciences Mťdicales, dl. 30 (1996), p. 259).

Bij volle maan worden meer kinderen geboren

Negen maanden na de stroomstoring in New York werden opmerkelijk veel kinderen geboren

Freud achtte homoseksualiteit een te genezen afwijking

Homoseksualiteit is evolutionair gezien zinloos

Na een oorlog worden meer jongetjes geboren

Inteelt leidt tot degeneratie