Hans van Maanen

Encyclopedie van misvattingen

Correcties en aanvullingen

Hieronder een lijst met de opvallendste wijzigingen in de druk van 2010 ten opzichte van de vorige editie uit 2002, met hier en daar een korte toelichting en soms nog wat extra's. Als er niets bij staat, is de wijziging relatief onbelangrijk -- een extra argumentje hier, een nieuw bronnetje daar. Nog kleinere veranderingen, zoals herstel van tik-, stijl- en stelfouten, zijn stilzwijgend verbeterd.
De nummers komen niet in het boek voor, ze dienen hier alleen ter oriëntatie.

Voor smetten en ongerechtigheden die na het verschijnen van het boek zijn gevonden, zie de pagina met vuile was.

Taal
1 De oudste Nederlandse zin is 'Hebban olla uogala'
Nieuw onderzoek maakt aannemelijk dat het zelfs niet om een Nederlandse, maar om een krakkemikkige Oudengelse zin gaat.
2 De Woordenlijst geeft de wettelijk verplichte spelling
De nieuwe Spellingwet, en het Groene Boekje, hebben weer heel wat overhoop gehaald.
3 Vroeger zei men: 'Aan den heer'
6 'Chaperonne' is Frans
8 En 'mentrix' is Latijn
10 'Natura artis magistra' betekent 'de natuur is de leermeesteres van de kunst
Een paar aanvullingen, een nieuwe verwijzing en een fabel van Joost van den Vondel:
Den Aep eens guychelaers bedreef zeer vreemde dingen,
Met danssen in het perk, met beytelen, en springhen,
'T nieuws-gierich malle volck zagh vast de bootsen aan,
Elck was van lachen schier de blijde ziele ontgaen.
Terwijl den Aep vast juicht, en volght op smeesters roepen,
Hij een fraey hierlantsch wijf ziet groote noten snoepen:
Dies hij, op't onverzienst, nae haren schoot zich maeckt,
En voor een wijl met haer zoet-apigh noten kraeckt;
Ten leste kraeckens moede (o seldsaem wonderheden!)
Hij haren voorschoot licht, en toont haar naeckte leden.
D'omstanders lacchen vast om zulck een vreemt bedrijf,
Dat haer van schaemte moet versteken 't schaem-root wijf.
,,Natuyre wort bedeckt door d'aenghewende zeden,
,,Maer nimmer uytgheroyt door leeringhe of door reden:
,,Barst altijd erghens uyt, en brenght nog eens pas
Het geen haer aenghe-erft, en aengheboren was.
11 In het oude Engeland zei men 'ye' in plaats van 'the'
De eerste Engelse drukkers hadden geen 'thorn', en daarom gebruikten ze de 'th'.
13 'Kangoeroe' betekent 'ik begrijp u niet'
Het gezelschap van Cook begreep heel goed wat met 'kangoeroe' werd bedoeld.
15 'Eskimo' betekent 'rauwvleeseter'
16 'Groter als' mag niet
Dat mocht alleen maar niet van de achttiende-eeuwse taalkundige Balthasar Huydecoper — en nu zitten we er nog steeds mee.
18 De taal verloedert
19 Oisterwijk zeg je zoals je het schrijft
'Requisitoir' rijmt alleen op 'gehoor', maar 'notoir' mag volgens de boeken ook rijmen op 'zwaar'

Rekenen

2 De pythagoreeërs hadden als logo een pentagram
Aardrijkskunde
1 Atlas torst een aardbol
De verwijzing naar Mercator, die een andere Atlas zou bedoelen, is vervallen: Mercator bedoelde wel de titaan, maar gaf er een 'euhemeristische' interpretatie aan, waarin goden als historische personen werden beschouwd. Op gezag van een stuk van Rienk Vermij
2 De Rijn komt bij Lobith ons land binnen
Spijk telt nog maar zeshonderd inwoners, en slechts de helft van de Rijn komt daar binnen.
3 Zeeland worstelt en komt boven water
6 De Big Ben is het uurwerk op het Londense parlementsgebouw
Het gewicht van de klok is 13 762 kilogram.
12 Vanaf de maan zie je de Chinese muur
16 Eskimo's wonen in iglo's
Er stond 'ijshutten', maar iglo's worden van uitgehouwen blokken sneeuw gemaakt.
23 Quezon City is de hoofdstad van de Filippijnen
Manilla is de hoofdstad van de Filippijnen
Zie de nieuwe misvatting hierboven...
Geschiedenis
1 Er rust een vloek op het graf van Toetanchamon
4 Socrates beklaagde zich al over de jeugd van tegenwoordig
13 Romeinen kotsten in een vomitorium
14 Het Romeinse rijk ging aan loodvergiftiging ten onder
15 Noormannen droegen helmen met hoorns
16 Er was ooit een vrouwelijke paus
19 Een harnas was zo zwaar dat de ridders op hun paard moesten worden gehesen
22 Middeleeuwse geleerden twistten over het aantal engelen dat op de punt van een naald kon dansen
26 Willem Beukelsz vond het haringkaken uit
Met nog wat over een vreemde ziekte die in de jaren vijftig van de vorige eeuw in Vlaardingen uitbrak.
27 Eduard III raapte een kousenband op en stichtte de Orde van de Kousenband
35 Magalhaes voer als eerste om de wereld
De naam van de stuurman kloptie niet helemaal, de vertrekhaven was niet goed, en de overlevende matrozen waren niet anoniem. Verder prima.
53 J.P. Coen zei: 'Ende desespereert niet'
55 Tromp voer met een bezem aan de mast door het Kanaal
56 De Ruyter voer de ketting bij Chatham stuk
69 Aan Napoleon danken wij al die rare achternamen
81 Na de krach van 1929 sprongen bankiers massaal uit de ramen
83 Pal voor de Duitse inval zei Colijn nog: 'Gaat u maar rustig slapen'
De waarschijnlijke oorzaak van de verwarring: de redevoering van De Geer — die eindigde met de befaamde tekst 'Een mens lijdt dikwijls het meest...'
84 Hitler voorzag Duitsland van de Autobahn
Nog wat details over de AVUS — dat was eigenlijk geen Autobahn, maar een racebaan.
88 Gerbrandy zei: 'Goodbye mister Churchill'
91 Dankzij onze goede administratie werden zoveel joden in Nederland opgepakt
92 Tijdens de bezetting werden veel homo's vervolgd
95 Drees bood zijn hoge gasten mariakaakjes aan
99 Neil Armstrong zei: 'That's one small step for a man, one giant leap for mankind'.
Armstrong wist zelf drommels goed dat hij zijn citaat verhaspeld had.
100 Irene Vorrink zei: 'Je suis ministre de milieu'
Biologie
18 De klapperdief kraakt kokosnoten
Uitgebreid speurwerk in bibliotheken leidt niet tot een andere conclusie. Maar wel tot nieuwe, aardige details.
19 Koudbloedigen zijn koudbloedig
Vervallen is de verwijzing naar de homeothermie van dinosauriërs. Die theorie huldigt zo te zien niemand meer.
Muizen zijn gek op kaas
41 De beet van de tarantel is dodelijk
57 Planten in de zon geen water geven!
Lichamelijke opvoeding
1 Vrouwen zijn slechter in sport dan mannen
Bijgewerkt met recente cijfers. De verwijzing naar het Kanaalzwemmen is vervallen: dat doen mannen allang weer sneller.
Olympisch goud is van goud
5 Een twaalfmeterjacht is twaalf meter lang
6 Niet met eb de zee in
Zelfs het gevaar van muien is meer afhankelijk van wind en stroming dan van getij.
9 Geen seks voor de wedstrijd
Er blijkt wel degelijk enig, zij het niet beslissend, wetenschappelijk onderzoek te zijn gedaan naar deze belangrijke kwestie.
10 Stretchen scheelt
15 De tweepuntenregel is in het voordeel van de zwakste
Gezondheid
7 Linkshandigen gaan eerder dood
11 Je voelt het als iemand naar je kijkt
Tanden poetsen voorkomt gaatjes.
Dat tandenpoetsen niet scheelt in de cariës, durf ik niet meer vol te houden, zeker niet nu alle tandpasta's zijn gefluorideerd. Recent onderzoek wijst allemaal in dezelfde richting: poetsen scheelt in gaatjes.
26 Het kunnen oprollen van de tong is erfelijk
27 Van deodorant krijg je borstkanker
28 Van cosmetica krijg je acne
32 Knakken is slecht voor je vingers
Met een verwijzing naar nieuw wetenschappelijk onderzoek van Unger.
34 Handen wassen voor het eten!
Uitgebreid met verwijzingen naar de wetenschappelijke literatuur.
35 Handen wassen na het plassen!
45 Een blaasontsteking ontstaat door kou
48 Geen bloemen bij het ziekbed
Naast Florence Nightingale misstond een wat recente verwijzing niet.
52 Antibioticakuur helemaal afmaken!
56 Je moet je bloedgroep weten
Met een nieuwe verhandeling over kruisproeven en bloedtests.
57 Slagaders vervoeren zuurstofrijk bloed
58 Bloedverdunners verdunnen het bloed
61 Groeipijnen komen van de groei
66 Niet ontbijten is ongezond
67 Plantaardig vet is beter
Wat is eigenlijk het verschil tussen plantaardig en dierlijk? En hoe zit het met de omega-3- en -6-vetzuren waar iedereen het over heeft?
70 Een bruin ei is beter dan een wit
73 Van onrijpe appels krijg je buikpijn
78 In spinazie zit veel ijzer
In oudere drukken stond nog een komma verkeerd, en de verhandeling over appelstroop is wat exacter gemaakt. En nog wat over het opwarmen van spinazie.
81 Paté komt van ganzenlevers
82 Quorn wordt gemaakt van paddestoelen
85 We moeten acht glazen water per dag drinken
86 Bier op wijn schenkt venijn
Als het een verbastering van een oud spreekwoord is, dan is de theorie van Carolus Tuinman uit 1726 ook wel aardig.
90 Een slaapmutsje helpt slapen
93 Zoete drop verhoogt de bloeddruk niet
Het stond er allemaal wat warrig, maar dankzij de wetenschap weten we nu meer.
102 Vrouwen kennen hun cyclus
103 Vrouwen weten wanneer ze ovuleren
104 Samenlevende vrouwen gaan op den duur tegelijk menstrueren
106 Bij ontmaagding hoort bloedverlies
107 Van de eerste keer kun je niet zwanger worden
108 Vrouwen hebben een G-plekje
Nieuwe aanwijzingen dat het G-plekje een pseudo-orgaan is, komt van tweelingenonderzoek. De discussie is echter nog steeds niet uitgewoed.
(De verwijzing in het boek naar het artikel van Burri, 'nr. 5', is wat vreemd, maar het Journal of sexual medicine had bij het ter perse gaan van het boek nog geen paginanummer aan het artikel toegewezen. U moet zijn op p. 1842.)
De morning-afterpil werkt prima
De moderne morningafterkuren (pil of spiraal) werken veel beter dan de kuren die eind vorige eeuw voorhanden waren.
112 Van de pil word je dik
113 Sperma met een Y-chromosoom zwemt sneller
118 Negen maanden na de stroomstoring in New York werden opmerkelijk veel kinderen geboren
Ook in Nederland — Haaksbergen, Maasdriel — zouden mensen hun lusten niet in bedwang kunnen houden zodra de stroom uitvalt (zie Goochelen met getallen).
Kunst
2 Dante schreef de 'Divina commedia'
4 Marnix van Sint-Aldegonde schreef het Wilhelmus
Bijgewerkt met de nieuwste historische inzichten. Over weinig zaken kunnen taalkundigen zo boos op elkaar worden.
Hier het thema van de Variaties KV 25 van Mozart, als bladmuziek [pdf] en om te luisteren [midi]:
6 P. C. Hooft leidde de Muiderkring
7 Voltaire zei: 'Ik ben het niet eens met wat u zegt, maar ik zal uw recht om het te zeggen met mijn leven verdedigen'
10 Rousseau bedacht de term 'nobele wilde'
29 Iemand schreeuwt op 'De schreeuw'
32 Gertrude Stein schreef: 'A rose is a rose is a rose'
33 Kniertje zei: 'De vis wordt duur betaald'
34 Roland Holst kraakte 'Het wassende water'
46 Kapitein Kirk zei: 'Beam me up, Scotty'
Sommige zangers kunnen een glas laten springen
In een aflevering van het Amerikaanse televisieprogramma Mythbusters van 18 mei 2005 slaagde rockzanger Jaime Vendera erin zonder versterking een glas in stukken te zingen. Na twintig pogingen wist hij waarachtig een toon van 556 hertz met een geluidssterkte van 105 decibel te produceren — het wijnglas ging in stukken.
Godsdienst
6 De dronken Noach werd bespot door zijn jongste zoon
Niet Cham werd door Noach vervloekt, maar de zoon van Cham — die er al helemáál niets mee te maken had.
26 Pasen is de eerste zondag na de eerste volle maan na het begin van de lente
Wetenschap
1 Astronomen tellen in lichtjaren
7 De lente begint op 21 maart
Alleen in 2011 zal de lente nog op 21 maart vallen, daarna voorgoed op 20 maart.
11 Vanaf de maan zie je de aarde opkomen
Een cycloon is een wervelstorm
Strikt meteorologisch klopte het misschien wel, maar met 'cyclonen' worden wel degelijk wervelstormen aangeduid, vooral die in de Indische Oceaan.
15 Men zegt 'Beaufort' op z'n Frans
25 Bij onweer ruik je de ozon
46 Felix Hoffmann ontwikkelde aspirine voor zijn vader
48 De gebroeders Wright vlogen in de 'Kitty Hawk'
Algemene ontwikkeling
1 Witte wijn komt van witte druiven
Een Europees voorstel om rosé te maken van rood plus wit werd in 2009 door Frankrijk afgeschoten
3 Sake is rijstwijn
10 Een koperen munt lost op in Coca-Cola
Ik kon het toch niet laten nog wat over tanden en poetsen te zeggen...
15 Zwitserse banken geven geen inlichtingen over hun rekeningen
De ontwikkelingen gaan snel. Het Zwitsers bankgeheim is nog niet helemaal opengebroken, maar er zitten veel barsten in.
21 Suiker in de benzinetank maakt een auto onklaar
22 Een versnellingsbak versnelt
30 Indianen dachten dat ze naar de 'eeuwige jachtvelden' gingen
31 Agressie moet je uiten
34 Gevangenisstraf voorkomt misdrijven
40 Geisja's zijn vrouwen van lichte zeden
Beter is: 'Geisja's waren vrouwen van lichte zeden'.
46 De uitzondering bevestigt de regel
De dooddoener is, correct geïnterpreteerd, zo gek nog niet. Als er een uitzondering wordt gemeld, geldt het tegendeel in de overige gevallen. Als er staat 'Niet parkeren tussen 9 en 11', dan mag je aannemen dat je van 11 tot 9 wel mag parkeren.
52 Na rampen dreigen epidemieën


Andere artikelen, boeken en columns van Hans van Maanen